|
R E Y K J A V Í K U R B R É F
Morgunblaðsins, 2. nóvember 1997.
Fyrir nokkrum árum birti brezka dagblaðið
Financial Times greinaflokk, sem ekki er ofmælt
að segja, að hafi vakið heimsathygli. Þar rakti
blaðið hvernig símafyrirtæki um heim allan hefðu
tekið höndum saman um að stunda beina
okurstarfsemi við verðlagningu á símtölum á milli
landa. Afhjúpun blaðsins á vinnubrögðum
símafyrirtækjanna hefur átt mikinn þátt í að verð
á þessum símtölum hefur lækkað smátt og smátt en
eru þó enn alltof há.
Annar þáttur í að draga úr okurstarfsemi
símafyrirtækjanna er starfsemi lítilla
einkafyrirtækja, sem hafa fundið leið til að
lækka verð á símtölum milli landa. Þeirri aðferð
er lýst í brezka blaðinu Economist í
septembermánuði sl. en hún byggist á því að til
eru lönd, þar sem símafyrirtæki stunda ekki jafn
mikla okurstarfsemi og gert hefur verið bæði hér
og annars staðar á millilandasamtölum. Samtali á
milli tveggja landa, sem búa við ríkiseinokun, er
þá fyrst beint til þriðja lands, þar sem
samkeppni ríkir. Með þeim hætti er notanda tryggt
lægra verð.
Nú hafa bandarísk stjórnvöld hins vegar ákveðið
að þrýsta enn á um lækkun á verði símtala á milli
landa með því að setja þak á þá upphæð, sem
símafyrirtækjum þar í landi er heimilt að greiða
til símafyrirtækja í öðrum löndum. Þetta þak
verður að veruleika í ársbyrjun 1999.
Í septembermánuði sl. birti The Economist
ítarlega úttekt á stöðu fjarskiptamála í
heiminum, en höfundur hennar er merk blaðakona,
Frances Cairncross, sem raunar er sérfræðingur
blaðsins í umhverfismálum og kom hingað til lands
fyrr á þessu ári. Hún hefur áður fjallað um ýmsa
þætti fjarskiptamála og nú í nóvember kemur út
bók eftir hana um þessi málefni.
Í úttekt Frances Cairncross kemur m.a. fram, að
ný tækni hefur gjörbreytt rekstrargrundvelli
símafyrirtækja. Fyrir 40 árum var kostnaður
símafyrirtækjanna við að flytja símtal yfir
Atlantshafið 2,44 dollarar á mínútu. Á síðasta
ári var þessi sami kostnaður liðlega eitt sent á
mínútu. Í þeirri upphæð er ekki talinn kostnaður
við innheimtu símagjalda, markaðsmál eða aðgang
að símakerfi móttökuríkis.
Þessi gífurlega lækkun kostnaðar við flutning á
símtali á milli landa hefur hins vegar að sögn
tímaritsins ekki endurspeglast í sambærilegri
lækkun þeirra gjalda, sem notandinn greiðir.
Sérfræðingar halda því fram, að samtöl milli
landa séu aðeins um 5% af þeim mínútum í
símtölum, sem bandaríska stórfyrirtækið AT&T
flytur en hins vegar séu þau undirstaða 40% af
hagnaði fyrirtækisins.
Aðstaða símafyrirtækjanna til þess að halda uppi
okurstarfsemi á millilandasamtölum byggist á
samningum á milli ríkisstjórna og símafyrirtækja,
sem í flestum löndum hafa verið ríkisrekin fram á
síðustu ár. Ríkisstjórnir hafa séð til þess að
símafyrirtæki í ríkiseign hafa haft einokun á
símaþjónustu. Síðan eru samningar á milli
sambærilegra fyrirtækja, sem tryggja hag þeirra
en ekki neytenda.
Þetta gamla kerfi er hins vegar að sögn Frances
Cairncross að byrja að hrynja. Sum ríki hafa
afnumið einokun á millilandasamtölum, sem opnar
alveg nýja möguleika á samkeppni og verðlækkun.
Aðstaðan hér
Staðan í símamálum hér hefur verið ákaflega
svipuð og í öðrum löndum, sem búið hafa við
ríkiseinokun í símaþjónustu og öllu, sem henni
tilheyrir. Það eru ekki mörg ár liðin frá því að
öðrum fyrirtækjum var heimilað að flytja inn og
selja á eigin vegum símatæki! Einokun Pósts og
síma á þeirri þjónustu minnti á annað
ríkiseinokunarfyrirtækja, sem var til fyrir
rúmlega 30 árum, sem var Viðtækjaverzlun
ríkisins, sem lengi hafði einokun á innflutningi
útvarpstækja!
Frá því að Financial Times birti fyrrnefndan
greinaflokk um okurstarfsemina í
millilandasamtölum hefur Morgunblaðið ítrekað
vakið máls á þeim þætti í starfsemi Pósts og
síma. Forráðamenn fyrirtækisins hafa forðast það
alla tíð að gefa nokkrar raunverulegar
upplýsingar um kostnað þess af þeirri starfsemi
og hagnað af honum.
Málsvörn þeirra hefur fyrst og fremst verið sú,
að fyrirtækinu væri gert að greiða svo háar
greiðslur í ríkissjóð, að það ætti ekki annan
kost en halda háu verðlagi. Í þessum efnum hafa
þeir haft nokkuð til síns máls. Ríkið hefur í
raun og veru stundað ákveðna skattheimtu í gegnum
Póst og síma og það hefði að mörgu leyti verið
eðlilegra, að sú skattheimta sæist.
Að þessu er vikið hér vegna þess að í gær,
föstudag, fékkst í fyrsta sinn í sögu Pósts og
síma smávægileg innsýn í starfshætti
fyrirtækisins, sem jafnvel hörðustu gagnrýnendur
þessa einokunarfyrirtækis hefðu tæplega trúað að
væru til staðar. Og sjálfsagt hefur ætlunin ekki
verið sú, að opna þessa litlu sýn inn í
verðlagningarkerfi Pósts og síma.
Sú ákvörðun Alþingis að gera landið að einu
gjaldsvæði í símamálum er eðlileg og sjálfsögð.
Og tæpast var við öðru að búast en það mundi
leiða til einhverrar hækkunar hjá sumum
símanotendum um leið og það leiddi til lækkunar
hjá öðrum. En samhliða þessari breytingu
tilkynnti Póstur og sími umtalsverða lækkun á
símtölum við útlönd. Þeirri lækkun var almennt
fagnað. Hún var sjálfsögð og margfalt meiri
lækkun er líka sjálfsögð. Með hvaða rökum er hægt
að setja fram slíka staðhæfingu? Með tilvísun til
þeirra upplýsinga, sem fram komu í úttekt
Economist, að sá kostnaður, sem Póstur og sími og
önnur símafyrirtæki í heiminum hafa af því að
flytja símtöl landa í milli hefði hrunið án þess
að það hefði komið fram að ráði í hruni þeirra
símagjalda, sem notandinn greiðir.
Af þessum sökum datt jafnvel hörðustu
gagnrýnendum Pósts og síma ekki annað í hug en að
lækkun á símtölum við útlönd, sem tilkynnt var á
dögunum, væri bein lækkun vegna þess hvað
kostnaður fyrirtækisins við þessi símtöl hefur
lækkað gífurlega. En hvað kemur í ljós?!
Eftir samráð ráðherra og forráðamanna Pósts og
síma hf. var eftirfarandi skýring gefin:
"Jafnframt var tekin sú ákvörðun að 22% lækkun á
millilandasímtölum verði greidd af fyrirtækinu
sjálfu en komi ekki til hækkunar á
innanlandstaxtanum."
Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir, að forráðamenn
Pósts og síma ætluðu sér alls ekki að láta af
hendi nokkrar tekjur, þótt kostnaður
fyrirtækisins á þessu tiltekna sviði hefði
hrunið. Úr því að þeir voru neyddir til að lækka
símtöl til útlanda þá skyldu símnotendur greiða
það með öðrum hætti.
Hvað eiga svona vinnubrögð að þýða? Og hvað
fleira á eftir að koma í ljós, þegar fyrirtækið á
næstu dögum leggur fram forsendur sínar fyrir
þessum ákvörðunum, sem það hefur nú verið neytt
til að gera?
Póstur og sími hf. er fyrirtæki, sem starfar á
þeim vettvangi atvinnulífsins, þar sem framtíðin
er hvað mest spennandi og býður upp á
ævintýralega möguleika. En viðskiptahættir
fyrirtækisins eru slík forneskja, að með algerum
ólíkindum er.
Morgunblaðið hefur hvað eftir annað gagnrýnt
viðskiptahætti Pósts og síma harðlega og þá ekki
sízt tilburði fyrirtækisins til að drepa af sér
alla hugsanlega samkeppni á öllum hugsanlegum
sviðum, sem lítil einkafyrirtæki hafa reynt að
halda uppi. En jafnvel hinum hörðustu
gagnrýnendum hefði ekki dottið í hug að
fyrirtækið mundi sýna þá ósvífni að ætla að
flytja lækkun á millilandasamtölum yfir á
innanlandsnotkun. Í þessu tilviki er nefnilega
ekki hægt að halda því fram, að einhvers staðar
verði að finna tekjur á móti þeim kostnaði, sem
leiði af millilandasamtölum. Sá kostnaður er
löngu horfinn vegna tækniframfara eins og Frances
Cairncross sýnir fram á.
Breytingar óhjákvæmilegar
Þessi eini þáttur málsins, hvað sem svo á eftir
að koma í ljós að öðru leyti, sýnir að breytingar
á stöðu Pósts og síma hf. eru óhjákvæmilegar. Það
eitt að gera fyrirtækið að hlutafélagi í eigu
ríkisins dugar ekki til. Það mundi heldur engu
breyta, þótt hlutabréf í því yrðu seld á almennum
markaði. Eftir sem áður mundi fyrirtækið búa að
mestu við einokun og haga sér í samræmi við það.
Einokunarfyrirtæki í einkaeigu eru ekkert betri
en einokunarfyrirtæki í ríkiseigu.
Á næsta ári hefst í fyrsta sinn samkeppni í
símaþjónustu hér á landi, þegar erlent fyrirtæki
hefur rekstur GSM-símakerfisins. Póstur og sími
hf. hefur búið vel í haginn fyrir það erlenda
fyrirtæki. Viðskiptavinir munu hópast að því
vegna þess að þeir verða svo fegnir að eiga annan
kost en Póst og síma hf. Á næstu árum má búast
við enn meira frjálsræði og aukinni samkeppni. En
Póstur og sími hf. mun berjast af mikilli hörku
fyrir því að halda stöðu sinni.
Í fyrrnefndri úttekt Frances Cairncross bendir
hún á, að það sé ekki nóg að opna fyrir samkeppni
í símaþjónustu. Reynslan sýni, að þau
símafyrirtæki, sem fyrir eru, hafi algera
yfirburði í þeirri samkeppni. Í úttektinni metur
hún það þannig, að sterkt eftirlit með rekstri
fyrirtækjanna sé nauðsynlegt til að koma í veg
fyrir, að keppinautar gefist hreinlega upp.
Forskot hinna gömlu einokunarfyrirtækja á hverjum
stað er mikið, að hennar sögn. Þau byrja
samkeppnina með allan markaðinn í sínum höndum.
Þau eru þekkt meðal almennings og hafa sterka
fjárhagslega stöðu. Þau hafa yfirleitt sterk
tengsl við stjórnvöld. Forráðamenn þeirra eiga
oftast að baki starfsferil hjá hinu opinbera og
þekkja þar allt út og inn. Af þessum og mörgum
öðrum ástæðum þurfi sterkt eftirlit til að
tryggja samkeppni.
Í ljósi þeirra miklu umræðna, sem orðið hafa að
undanförnu um viðskiptahætti Pósts og síma hf.,
og ekki sízt með hliðsjón af þeim litlu
upplýsingum, sem nú þegar liggja fyrir um hvað að
baki bjó, fer ekki á milli mála, að ný
stefnumörkun í síma- og fjarskiptaþjónustu er
nauðsynleg.
Ríkisstjórnin þarf að gera grein fyrir því,
hvernig hún hyggst standa að þeim breytingum, sem
framundan eru. Hver verða næstu skref til
aukinnar samkeppni í símaþjónustu á Íslandi?
Hvernig verður staðið að því að tryggja, að
samkeppnin verði raunveruleg? Hver verður framtíð
Pósts og síma hf. frá sjónarhóli
ríkisstjórnarinnar? Nú þegar hefur verið ákveðið
að skilja að símaþjónustu og póstþjónustu en hvað
fylgir í kjölfar þess? Er tilefni til að skipta
fyrirtækinu enn frekar upp eins og Morgunblaðið
hefur áður vakið máls á?
Hér er um að ræða eitt stærsta mál í atvinnulífi
okkar Íslendinga um þessar mundir. Frelsi og
samkeppni á þessu sviði getur átt þátt í því að
þessi þáttur viðskiptalífsins blómstri á næstu
árum með sama hætti og tölvuiðnaðurinn er að
gera. Rangar ákvarðanir geta líka átt þátt í að
svipta okkur þeim möguleikum. Hér er um að ræða
miklu stærra mál en gjaldskrárbreytingarnar
einar.
Allur réttur áskilinn. ©1997 Morgunblaðið.
| 
